آموزه بداء از عالیترین مفاهیم قرآنی و روایات منقول از معصومین (ع) است که بمعنای امکان دگرگونی تقدیر و تغییر سرنوشت بسبب رفتار نیک و بد انسان است. بر اساس فهم نادرست از معنای بداء، شبهاتی پیش آمده است که برطرف کردن اینگونه شبهات، با تبیین معنای دقیق و حقیقت بداء در مکتب تشیع امکانپذیر است. نوشتار حاضر، بر آنست که ضمن بررسی اقوال مختلف، مساله بداء را در مکتب تشیع با تکیه بر آموزه های قرآن و حدیث تبیین نماید.

باور به وساطت مقربان برای وصول به رستگاری که از آن به «شفاعت» یاد می شود، از مؤلفه های مهم فرجام شناسی اسلامی و برخی دیگر از ادیان از جمله آیین بودا (شاخه مهایانه) است. به دلیل تفاوت در مبانی فکری این دو مکتب دربارۀ اصل مسئله رستگاری، اوصاف شخص واسط (شفیع/ بُدهیسَتّوَه) و شرایط تحقق وساطت راه متفاوتی از یکدیگر دارند. این پژوهش با هدف ارزیابی و مقایسه مسئله «شفاعت» در تشیّع و «بُدهیسَتّوَه گی» در مکتب مهایانه با روش توصیفی - تحلیلی، ضمن تبیین دیدگاه این دو مکتب در این باره، وجوه اشتراک و افتراق آنها را برشمرده است. نتیجه اصلی تحقیق آن است که در مهایانه، بُدهیسَتّوه گی راه اصلی نجات است؛ ولی شفاعت در مکتب شیعه نقش مکمل در رستگاری را ایفا می کند و نقش عمده در نجات، ایمان و عمل صالح خود فرد است.

هرچند مفهوم و محتوای اصل «اهیمسا»، یا همان «پرهیز از آزار رساندن به جانداران»، به عنوان یک اصل اخلاقی مهم، در اکثر ادیان و مکاتب اخلاقی مطرح است؛ اما جایگاه این اصل در نظام اخلاقی، و پشتوانه های نظری و اعتقادی که بعضاً در شکل گیری آن مؤثرند، بی تردید رویکردهای متفاوتی را در هر یک از این ادیان و مکاتب به وجود آورده است. این تحقیق با روشی تحلیلی و توصیفی در صدد است تا ضمن بررسی اصل اهیمسا در نظام اخلاقی جینیسم - به عنوان افراطی ترین گونه تأکید بر این اصل - و مقایسه آن با حقوق جانداران در نظام اخلاقی مکتب تشیع؛ نشان دهد که هرچند هر دو آیین، در تأکید بر پرهیز از آزار رساندن به جانداران اتفاق نظر دارند، اما تأکید بر این اصل در هر کدام از این دو مکتب، دارای پشتوانه نظری خاصی در زمینه خداشناسی، جهان شناسی و انسان شناسی، و برخاسته از دو جهان بینی کاملاً متفاوت است، به طوری که این تفاوت در افکار و رفتار دینی این دو مکتب ظهور و بروز مشخصی دارد.

دودمان مجلسی (پدر، پسر، دختران، دامادها و نوادگان و احفاد) نقش اساسیی در رشد علوم دینی و نیز شکلدهی معارف شیعی در عصر صفوی و پس از آن داشته اند. ملامحمد تقی مجلسی معروف به مجلسی اول آغازگر این خاندان بعنوان عالمی فرهیخته و فقیهی برجسته است که نام او و فرزند پرآوازه اش علامه ملامحمد باقر مجلسی در تاریخ حیات علمی شیعه، جاودانه است و تفکر شیعی و اسلامی به آن دو مدیون. درباره احوال و آثار و اندیشه های این دو فقیه و محدث نامی و خاندان ایشان سخن بسیار گفته شده و کتابهایی به رشته تحریر درآمده است. موضوع این نوشتار به شخصیت والای مجلسی اول محدود میشود؛ آن هم به جنبه عرفانی و اخلاقی وی و تاثیر آن بر عالمان شیعی پس از او.ملامحمد تقی مجلسی از فقیهان و محدثان نامدار جهان تشیع در قرن یازدهم هجری است که در دانشهای گوناگون فقه، حدیث، تفسیر، کلام، اخلاق و عرفان تبرز داشته و با بجا گذاشتن آثاری ارزشمند از خود در زمینه های نامبرده، شاگردان مبرز و برجسته یی را نیز تربیت کرده است. او علاوه بر اینکه ستاره یی فروزان در جهان علم و دانش بود، اسوه یی کامل برای سالکان راه حق بشمار میرفت؛ وی از کوثر علوم علوی نوشیده و با معارف اهل بیت (ع) بالیده و عشق و دوستی آنان را چراغ راه خویش کرده بود تا اینکه در عرصه علم و عمل، جلوه دار زمان گردید. مجلسی اول، مکتب و شیوه یی خاص در اخلاق و عرفان داشت و توانست تاثیری ماندگار زائد بر عالمان پارسای پس از خود بجای گذارد. ریشه ها و پایه های مکتب اخلاقی عرفانیی که توسط حکیم فقیه و عارف نامی آقا محمد بید آبادی بنیان نهاده شد، در آثار و آراء و اقوال مجلسی اول دیده میشود.

بداء آموزه ای است که در مکتب انبیاء پیشین بوده، اما در مکتب اسلام باز تولید و برجسته شده است و منافاتی با علم پیشین الهی و قضا و قدر ندارد؛ زیرا علم به تغییر، غیر از تغییر در علم است. یگانه منبع بداء، نصوص دینی است؛ هرچند عقل می تواند حقانیت آن را درک و اثبات کند. بداء مبنایی دارد که مستخرج از همین منابع دینی است که عبارتند از: علم و قدرت مطلق الهی، حدوث اراده و مشیت الهی، جمع بین توحید افعالی و مختار بودن انسان، مراحل مختلف تحقق خارجی حوادث جهان، منحصر نبودن نظام حکیمانه در یک نظام خاص، لزوم امتحان الهی و برقراری تعادل بین خوف و رجا. بداء، اصلی است که تنها در بخشی از مقدرات رخ می دهد و در عالم کون و فساد و لوح محو و اثبات و در اوامر امتحانیه است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی به بررسی منابع و مبانی نظری بداء از دیدگاه تشیع می پردازد.

زمانی که علامه حلی نظریه «حجیت اخبار آحاد» را برگزید، مبنای ارزیابی حدیث را معیارهای سندی و اوصاف راوی قرار داد و بدین سان مشروعیت روایت بر شرایط راوی متمرکز شد؛ اما اینگونه نبود که وی قراین پذیرش روایت (به ویژه شهرت عملی) را کنار بگذارد. وی از قراین پذیرش روایت غفلت نکرد؛ اما پذیرش قراین در بین عالمان بعد از وی روز به روز کمرنگ تر شد، به ویژه در فقاهت محقق اردبیلی و شاگردانش. حلقه فکری محقق اردبیلی نسبت به نظریه «انجبار» رویکردی انتقادی داشت و از سوی دیگر، با اشتراط ایمان در پذیرش روایت راوی، حجیت را در «صحیح» و بلکه «صحیح اعلایی» منحصر کردند. این سختگیری در پذیرش روایات، زمینه تقویت جنبه­های عقلی فقاهت حلقه فکری محقق اردبیلی و گسترش تمسک بر عمومات و اطلاقات آیات الاحکام و سنت قطعی و استخراج فتوا بر اساس آنها را فراهم کرد. در چنین فضایی کاملاً طبیعی است که با کنارگذاشتن بخش اعظم روایات، برخی نتایج این رویکرد را برنتابند و در برابر این رویکرد قیام کنند و این گونه مکتب «حله» خود زمینه زوال خود و ظهور مکتب «اخباری گری» را فراهم کرد. تازه های تحقیق 1. وقتی علامه حلی مبنای ارزیابی حدیث را معیارهای سندی قرار داد، مشروعیت خبر بیش از پیش بر شرایط راوی متمرکز شد، اما وی از قراین پذیرش روایت غفلت نکرد. اما پذیرش قراین در بین عالمان بعد از وی روز به روز کمرنگ تر شد، به ویژه در فقاهت محقق اردبیلی و شاگردانش. 2. محقق اردبیلی و شاگردانش نسبت به نظریه «انجبار» رویکردی انتقادی داشتند و با اشتراط ایمان در پذیرش روایت راوی، حجیت را منحصر در «صحیح» و بلکه «صحیح اعلایی» می­­دانستند. 3. تنگ­شدن دایره حجیت اخبار موجب تقویت جنبه­های عقلی فقاهت حلقه فکری محقق اردبیلی از یک سو و گسترش تکیه بر عمومات و اطلاقات آیات الاحکام یا سنت قطعی و استخراج فتوا بر اساس آنها از سوی دیگر شد. 4. ثمره الگوی پذیرش روایاتی که از جانب حلقه فکری محقق اردبیلی مطرح گردید این بود که بخش اعظم روایات کنار گذاشته شد و بدین سان اخباری­ها نتایج این رویکرد را برنتافتند و در برابر این رویکرد قیام کردند و قول به قطعی­الصدور قلمداد کردن روایات جوامع روایی متقدمان را پذیرفتند.

نویسندۀ کتاب مکتب در فرایند تکامل، براساس محیط و فضای فکری خاص خود و تحت تأثیر مبانی و روش های تاریخ نگاری مدرن شروع به بازنویسی تاریخ شیعی کرده است که در این تاریخ کم تر حضور امور قدسی و شخصیت های فرابشری دیده می شود. وی براساس اعتراف خود در این کتاب که خواسته به عنوان مورخی آزاد، بدون پیش انگاره های کلامی در صدد نوشتن تاریخ تفکر شیعه باشد قصد دارد تا نشان دهد مکتب قویم شیعی در گذر تحولات سیاسی و اجتماعی دچار تحوّل و تطوّر عقیدتی شده و در این کتاب زندگی حقیرانه را برای ائمۀ اطهار (ع) و شیعیانشان به تصویر کشیده است. این پژوهش که به روش توصیفی ـ تحلیلی با استقصای متن انجام شده، بر آن است تا با ادلّۀ عقلی و نقلی بیان کند، مبنایی که نویسنده به آن معتقد و پایه های نظریه اش را بر آن بنا کرده است، مخدوش بوده و این گونه تاریخ نویسی فاصله و شکاف عمیقی با مبانی نظری اسلام شیعی داشته و این نوع نگرش خواسته یا ناخواسته به نوعی به تاریخ نگاری سکولاریستی نزدیک شده است.

کوفه نخستین شهری است که شیعه و حدیث شیعه در آن پدید آمد، اما آغاز شکل گیری مکتب حدیثی شیعه را نمی توان به تاریخ ورود امیرالمومنین علی (ع) به کوفه بازگرداند. در این دوران، گرچه سخنان پربار امیرالمومنین و موضع گیری های آن حضرت در مسایل مختلف پیش روی کوفیان بود، اما آنان به آن حضرت مانند دیگر صحابه پیامبر می نگریستند و حتی گاه نظریات صحابی مانند ابن مسعود را بر نظر ایشان ترجیح می دانند. در واقع، تشکیل نهاد نظام مند حدیثی و عقیدتی در شیعه سیری تدریجی را طی کرده است؛ حرکتی که از پیش از ورود امیرمومنان علی (ع) به کوفه آغاز شد و در دوران امام باقر (ع) به ثمر نشست. این حرکت هم زمان با دوران حکومت امویان است ـ که از بعد بیرونی دوران تلخ شیعه محسوب می شود ـ با مجبور شدن امام حسن (ع) به صلح با معاویه و با شهادت امام حسین (ع) در سال 61 ق، و با مصیبت ها و رنج هایی که شیعیان در زندان ها و قتلگاه های حاکمان خونریزی همچون ابن زیاد و حجاج متحمل می شدند.اولین گام های تشکیل مکتب حدیثی مستقل در شیعه، به معنای پیروی از نظر و عمل امام، در زمان صادقین (ع) برداشته شد. شاید اولین گزارش مربوط به تشکیل نظامی فقهی و پیروی از دستورات امام در این زمینه، نامه ای است از هشام بن عبدالملک به یوسف بن عمر، والی کوفه، درباره زیدبن علی؛ و نیز سخن هشام درباره علاقه کوفیان به امام باقر (ع) که می گفت: «این مرد پیامبر کوفه است»، در این زمان حداقل پنج شاخه فکری در میان شیعیان وجود داشت: شیعه سیاسی و مردمی، شاخه معتدل فقیهان، شاخه متکلمان شیعه، شاخه غالیان و مفوضه.در این نوشتار ابتدا چگونگی شکل گیری مبانی حدیثی شیعه، و در ادامه شاخه های فکری شکل گرفته در نخستین مکتب حدیثی شیعه به بحث گذارده می شود.

تشکیل دولت صفوی در ایران و رسمی شدن مذهب تشیع در این کشور تاثیرات مهمی در کالبد شهرها، از جمله شیراز، داشت. پژوهش پیش رو با توجه به همین مسیله و با تکیه بر نظریه سرمایه ها (فرهنگی، اقتصادی، نمادین و اجتماعی) در مکتب بوردیو در صدد پاسخ به این پرسش است که رسمی شدن مذهب تشیع در شیراز چه تاثیری بر کالبد شهری آن گذاشت. روش پژوهش توصیفی و تحلیلی، و شیوه گردآوری اطلاعات کتاب خانه ای است. یافته های پژوهش نشان می دهد شیراز در این دوره با توجه به شاخص های نظریه بوردیو در ابعاد هویت شهری، نمادها، مولفه های فرهنگی مانند وقف، بناهای فرهنگی، مدارس، تقویت مبانی علمی، هنر و سایر شاخص های تشیع با توجه به تعریف کالبد شهری، تغییر محسوسی یافت، به طوری که در فضای اجتماعی به تدریج سرمایه های غیرمرتبط با مذهب تشیع جای خود را به سرمایه های جدیدی داد که در راستای مذهب تشیع بود.